Lịch sử Phú Quốc là một hành trình biến đổi đầy kỳ diệu, từ một hòn đảo hoang sơ trong vịnh Thái Lan trở thành thương cảng giao thương sầm uất dưới thời dòng họ Mạc, vùng đất biên giáp chiến lược của triều Nguyễn, và giờ đây là một trung tâm du lịch nghỉ dưỡng tầm vóc quốc tế. Tuy nhiên, không phải ai cũng nắm rõ lịch sử Phú Quốc đã trải qua những cột mốc nào, tên gọi đảo bắt nguồn từ đâu, hay vì sao từ một thành phố thuộc tỉnh Kiên Giang, Phú Quốc lại chuyển thành Đặc khu thuộc tỉnh An Giang từ giữa năm 2025.
Là những người làm tour bản địa tại Đảo Ngọc hơn 6 năm qua, tụi mình tổng hợp bài viết này nhằm mang đến cho bạn một bức tranh toàn cảnh, chân thực và chuẩn xác nhất về lịch sử hình thành Phú Quốc qua từng giai đoạn trầm tích.
1. Mở Bài: Thấu Hiểu & Nhìn Lại Lịch Sử Phú Quốc
Khi tìm hiểu về lịch sử đảo Phú Quốc, nhu cầu của du khách lẫn người nghiên cứu không chỉ dừng lại ở câu hỏi “Phú Quốc có từ bao giờ?”. Điểm cốt lõi là muốn hiểu sâu sắc quá trình vùng đảo này được khai phá, xác lập chủ quyền và chuyển mình qua hàng thế kỷ. Nhiều người thường cảm thấy rối rắm trước các giai đoạn lịch sử chồng lấp: từ vùng biển thuộc tầm ảnh hưởng Chân Lạp, thời kỳ họ Mạc khai phá, triều Nguyễn xác lập quản lý, thời Pháp thuộc, đến các mốc thay đổi đơn vị hành chính qua tỉnh Kiên Giang và mới nhất là mô hình Đặc khu Phú Quốc thuộc tỉnh An Giang.
Bài viết này sẽ hệ thống hóa toàn bộ lịch sử Phú Quốc Việt Nam theo trình tự thời gian minh bạch:
- Dấu tích cư dân cổ và sự liên hệ với không gian văn hóa Óc Eo.
- Vai trò lịch sử của Mạc Cửu và dòng họ Mạc trong việc khai phá vùng Hà Tiên – Phú Quốc.
- Sự chuyển giao chủ quyền cho Chúa Nguyễn, nhà Nguyễn và địa bạ năm 1836.
- Phú Quốc thời Pháp thuộc, thời kỳ chiến tranh và dấu ấn Trại giam tù binh.
- Quá trình phát triển sau năm 1975: từ huyện đảo lên đô thị loại II (2014), thành phố (2021) và bước ngoặt trở thành Đặc khu Phú Quốc thuộc tỉnh An Giang từ ngày 01/07/2025.
2. Vì Sao Cần Hiểu Đúng Lịch Sử Phú Quốc Khi Đi Du Lịch?
Hầu hết du khách đến Phú Quốc chỉ để tắm biển, ăn hải sản hay đi cáp treo. Nhưng nếu không biết về nguồn gốc Phú Quốc, bạn sẽ bỏ lỡ những trải nghiệm chiều sâu vô cùng đắt giá:
- Tránh những hiểu lầm về tên gọi và chủ quyền: Nhiều tư liệu nước ngoài từng gọi đảo là Koh Tral, dẫn đến những tranh luận trái chiều. Hiểu đúng lịch sử giúp bạn nắm rõ quá trình xác lập chủ quyền liên tục và hợp pháp của Việt Nam.
- Cảm nhận trọn vẹn giá trị di tích: Khi ghé thăm Dinh Cậu, Giếng Tiên hay Nhà tù Phú Quốc, nếu biết được câu chuyện chiến tranh hay huyền thoại Nguyễn Ánh bôn tẩu, từng ngọn sóng hay tảng đá đều trở nên sống động.
- Cập nhật chính xác thông tin hành chính: Từ ngày 01/07/2025, với việc sáp nhập tỉnh Kiên Giang và An Giang thành tỉnh An Giang mới, tên gọi chính thức trên giấy tờ hiện nay là Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Việc nắm thông tin này giúp bạn tránh ngỡ ngàng khi tra cứu bản đồ hay làm các thủ tục hành chính.
3. Thân Bài: Tiến Trình Lịch Sử Phú Quốc Qua Các Thời Kỳ
3.1. Dấu Tích Thời Cổ Đại & Không Gian Văn Hóa Óc Eo
Về mặt khảo cổ học, một số phát hiện tại Nam Bộ và vùng biển Tây Nam cho thấy trên đảo Phú Quốc từng có dấu vết sinh sống của cư dân cổ Phú Quốc. Các hiện vật gốm, công cụ đá được tìm thấy tại một số bãi biển có sự tương đồng nhất định với không gian văn hóa Óc Eo – nền văn hóa thương cảng phát triển rực rỡ ở vùng Nam Bộ từ thế kỷ I đến thế kỷ VII.
Lưu ý từ góc nhìn bản địa: Dù có dấu tích liên quan đến không gian văn hóa Óc Eo, các nhà nghiên cứu lịch sử khuyên không nên khẳng định Phú Quốc là một “trung tâm Óc Eo lớn” vì các bằng chứng hiện vật còn khá khiêm tốn. Tuy nhiên, điều này chứng minh Phú Quốc thời cổ đại đã là điểm dừng chân của những tộc người đi biển từ rất sớm.
3.2. Thời Kỳ Mạc Cửu Khai Phá Vùng Đất Hà Tiên – Phú Quốc (Thế Kỷ XVII – XVIII)
Nguồn gốc tên gọi Phú Quốc và diện mạo của đảo chỉ thực sự ghi dấu rõ nét từ cuối thế kỷ XVII gắn liền với Mạc Cửu (Mạc Kính Cửu).
- Năm 1671: Mạc Cửu – một người Hoa quê ở Lôi Châu, Quảng Đông – cùng khoảng 400 binh sĩ và sĩ phu rời Phúc Kiến bằng đường biển xuống phương Nam tị nạn.
- Khoảng năm 1680: Sau thời gian lưu lạc tại Chân Lạp, Mạc Cửu nhận thấy tiềm năng to lớn của vùng biển vịnh Thái Lan nên đã đứng ra chiêu mộ lưu dân, tổ chức khai phá lập nên các thương cảng ven biển.
- Hình thành 7 điểm giao thương (7 sòng bạc/thương điếm): Mạc Cửu thiết lập hệ thống giao thương chiến lược gồm: Mán Khảm (thủ phủ Căn Khẩu), Long Kỳ, Cần Bột, Hương Úc, Sài Mạt, Linh Quỳnh và Phú Quốc (Koh Tral).
Hệ thống 7 điểm giao thương do Mạc Cửu thiết lập bao gồm: Mán Khảm (Căn Khẩu), Long Kỳ, Cần Bột, Hương Úc, Sài Mạt, Linh Quỳnh và Phú Quốc (Koh Tral).
Tên gọi Koh Tral (nghĩa là “đảo Thoi”) do người Khmer gọi theo hình dáng hòn đảo giống như cái thoi dệt vải. Khi người Việt và người Hoa đến định cư, họ gọi nơi này là Phú Quốc – mang ý nghĩa ước vọng về một “vùng đất trù phú, giàu có”.
3.3. Dâng Đất Cho Chúa Nguyễn & Sự Mở Rộng Dưới Thời Mạc Thiên Tứ
Nhận thấy sự nhăm nhe từ các thế lực láng giềng, Mạc Cửu chủ động tìm kiếm sự bảo hộ của triều đình Đàng Trong:
- Năm 1708: Mạc Cửu dâng thư liên hệ với Chúa Nguyễn Phúc Chu.
- Năm 1714: Mạc Cửu chính thức xin làm thuộc hạ, được Chúa Nguyễn phong chức Tổng binh cai trị vùng Căn Khẩu.
- Năm 1724: Mạc Cửu dâng toàn bộ đất đai gây dựng cho Chúa Nguyễn, được phong làm Đô đốc. Vùng Căn Khẩu được đổi tên thành Long Hồ dinh.
- Năm 1735 – 1739: Mạc Cửu qua đời, con trai ông là Mạc Thiên Tứ (Mạc Sĩ Lân) kế nghiệp. Ninh vương Nguyễn Phúc Trú đổi Long Hồ dinh thành trấn Hà Tiên. Mạc Thiên Tứ tiếp tục mở rộng lãnh thổ, lập thêm 4 huyện: Long Xuyên (Cà Mau), Kiên Giang (Rạch Giá), Trấn Giang (Cần Thơ) và Trấn Di (Bạc Liêu).
- Năm 1758: Sau những biến động ngoại giao và quân sự với Chân Lạp, Võ vương Nguyễn Phúc Khoát sáp nhập thêm các vùng đất ven biển Đông Nam Chân Lạp vào trấn Hà Tiên, củng cố vững chắc chủ quyền Việt Nam trên toàn bộ vùng biển đảo Phú Quốc.
3.4. Phú Quốc Dưới Triều Nguyễn & Tờ Địa Bạ Lịch Sử Năm 1836
Bước sang thế kỷ XIX, Phú Quốc thời Nguyễn đi vào khuôn khổ quản lý hành chính chặt chẽ của nhà nước phong kiến trung ương:
- Năm 1820: Dưới triều vua Minh Mạng, các sách địa chí chính thức ghi nhận Phú Quốc thuộc trấn Hà Tiên.
- Năm 1825: Nhà Nguyễn lập phủ An Biên để quản lý các vùng Hà Tiên, Rạch Giá, Long Xuyên.
- Năm 1836 (Minh Mạng thứ 17): Triều đình cho đo đạc và lập địa bạ tổng Phú Quốc, ghi nhận chính thức 10 thôn trên đảo (trong đó An Thới là một thôn đông dân). Lúc này, Phú Quốc thuộc huyện Hà Châu, tỉnh Hà Tiên.
Trải nghiệm lịch sử tại chỗ: Du khách muốn tìm hiểu kỷ vật thời kỳ này có thể ghé thăm Bảo Tàng Cội Nguồn Phú Quốc – nơi lưu giữ hàng trăm cổ vật gốm sứ chìm tàu biển và tư liệu địa bạ Phú Quốc xưa. Ngoài ra, danh thắng Mũi Ông Đội Phú Quốc và di tích Giếng Tiên Phú Quốc cũng gắn liền với huyền thoại Chúa Nguyễn Ánh trong những ngày bôn tẩu ẩn nấp quân Tây Sơn.
3.5. Phú Quốc Thời Pháp Thuộc & Những Biến Động Chiến Tranh (1867 – 1975)
Khi thực dân Pháp đánh chiếm 6 tỉnh Nam Kỳ, Phú Quốc thời Pháp thuộc chịu sự cai trị của chính quyền thuộc địa:
- Năm 1867: Pháp chiếm miền Tây Nam Kỳ, Phú Quốc đặt thuộc hạt Hà Tiên.
- Năm 1874: Hiệp ước Giáp Tuất chính thức thừa nhận quyền kiểm soát của Pháp ở Nam Kỳ.
- Năm 1921: Pháp tổ chức lại tỉnh Hà Tiên, lập ra quận Phú Quốc.
- Đường Brévié năm 1939: Toàn quyền Đông Dương Jules Brévié ban hành đường ranh giới hành chính và cảnh sát trên biển (Đường Brévié). Cần lưu ý rằng đường này chỉ phân định thẩm quyền hành chính và cảnh sát lúc bấy giờ, chứ không phải phân định chủ quyền quốc gia. Trải qua các giai đoạn sau này, Việt Nam tiếp tục thực thi chủ quyền hoàn toàn và hợp pháp trên đảo Phú Quốc.
- Giai đoạn 1956 – 1975: Năm 1956, dưới chính quyền Việt Nam Cộng hòa, tỉnh Hà Tiên bị giải thể, Phú Quốc trở thành một quận thuộc tỉnh Kiên Giang với quận lỵ đặt tại Dương Đông.
Trong những năm tháng chiến tranh tàn khốc, Phú Quốc không chỉ là căn cứ quân sự trên biển mà còn là nơi chứng kiến tội ác dã man tại Trại giam tù binh Phú Quốc.
Điểm đến không thể bỏ qua: Đến Phú Quốc hôm nay, bạn nhất định phải dành ít nhất 1-2 tiếng tham quan di tích lịch sử Nhà tù Phú Quốc. Nơi đây tái hiện chân thực những hình phạt tra tấn man rợ mà người chiến sĩ cách mạng đã kiên cường vượt qua.
3.6. Giai Đoạn Đổi Mới: Từ Huyện Đảo Lên Thành Phố (1975 – 2024)
Sau ngày thống nhất đất nước 30/04/1975, lịch sử đảo Phú Quốc bước sang trang mới:
- Năm 1975 – 1979: Phú Quốc là huyện đảo thuộc tỉnh Kiên Giang. Năm 1979, Chính phủ chia tách xã Cửa Dương thành Cửa Dương và Cửa Cạn; tách xã Dương Tơ thành Dương Tơ và An Thới.
- Năm 1997 – 2003: Thành lập xã Gành Dầu (1997), thành lập thị trấn An Thới và xã Hòn Thơm (2003).
- Ngày 17/09/2014: Thủ tướng Chính phủ công nhận huyện đảo Phú Quốc là đô thị loại II.
- Ngày 01/01/2021: Theo Nghị quyết 1109/NQ-UBTVQH14, thành phố Phú Quốc chính thức được thành lập trên cơ sở toàn bộ huyện Phú Quốc, trở thành thành phố đảo đầu tiên của Việt Nam với 9 đơn vị hành chính (2 phường: Dương Đông, An Thới và 7 xã).
3.7. Bước Ngoặt Lịch Sử 2025: Phú Quốc Trở Thành Đặc Khu Thuộc Tỉnh An Giang
Năm 2025 đánh dấu một cuộc cải cách hành chính quy mô lịch sử của Việt Nam, tác động trực tiếp đến vị thế của Phú Quốc:
- Sáp nhập tỉnh (12/06/2025): Quốc hội ban hành Nghị quyết số 202/2025/QH15, hợp nhất toàn bộ diện tích và dân số của tỉnh Kiên Giang và tỉnh An Giang thành tỉnh An Giang mới. Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 01/07/2025.
- Thành lập Đặc khu Phú Quốc (16/06/2025): Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1654/NQ-UBTVQH15. Theo đó, 8 đơn vị hành chính gồm phường Dương Đông, phường An Thới và các xã Dương Tơ, Hàm Ninh, Cửa Dương, Bãi Thơm, Gành Dầu, Cửa Cạn được sắp xếp thành đơn vị hành chính mới: Đặc khu Phú Quốc.
- Đặc khu Thổ Châu: Riêng xã đảo Thổ Châu không sáp nhập vào Đặc khu Phú Quốc mà được thành lập riêng thành Đặc khu Thổ Châu.
Xác nhận danh xưng hiện tại (2026):
- Tên đơn vị hành chính chính thức: Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang.
- Danh xưng du lịch / địa lý: Đảo Phú Quốc hoặc Thành phố đảo Phú Quốc (vẫn được dùng phổ biến trong giao tiếp du lịch).
4. Đặc Khu Phú Quốc Hiện Nay (2026): Trung Tâm Du Lịch Quốc Tế
Sở hữu diện tích khoảng 589 km² (là đảo lớn nhất Việt Nam), Phú Quốc hiện nay đã vươn mình trở thành thiên đường nghỉ dưỡng hàng đầu Châu Á.
| Chỉ số / Đặc điểm | Chi tiết cập nhật mới nhất (2026) |
| Đơn vị hành chính | Đặc khu Phú Quốc, thuộc tỉnh An Giang |
| Diện tích đảo chính | ~589 km² |
| Trọng điểm du lịch Bắc Đảo | Bãi Dài, Gành Dầu, Cửa Cạn, Bãi Thơm |
| Trọng điểm du lịch Nam Đảo | An Thới, Bãi Sao, Bãi Khem, Mũi Ông Đội |
| Trải nghiệm biển đảo nổi bật | Quần đảo An Thới, cáp treo Hòn Thơm, lặn san hô |
| Sản phẩm truyền thống | Nước mắm Phú Quốc, hồ tiêu, ngọc trai, sim rừng |
5. Dòng Thời Gian (Timeline) Lịch Sử Phú Quốc Qua Các Mốc Trọng Yếu
Dưới đây là bảng tổng hợp giúp bạn dễ dàng tra cứu Phú Quốc qua các thời kỳ:
- 1671: Mạc Cửu rời Quảng Đông xuống phương Nam.
- 1680: Mạc Cửu tổ chức khai phá vùng Hà Tiên – Phú Quốc.
- 1708: Mạc Cửu liên hệ quy phục Chúa Nguyễn Phúc Chu.
- 1724: Dâng đất cho Chúa Nguyễn; lập Long Hồ dinh.
- 1735 – 1739: Mạc Thiên Tứ kế nghiệp, mở rộng trấn Hà Tiên.
- 1836: Nhà Nguyễn lập địa bạ tổng Phú Quốc (10 thôn) thuộc huyện Hà Châu, tỉnh Hà Tiên.
- 1867 – 1921: Pháp chiếm Nam Kỳ; thành lập quận Phú Quốc (1921).
- 1939: Toàn quyền Brévié vạch đường ranh giới hành chính trên biển.
- 1956: Phú Quốc trở thành quận thuộc tỉnh Kiên Giang dưới thời VNCH.
- 1975 – 2014: Trở lại thành huyện đảo thuộc tỉnh Kiên Giang; công nhận đô thị loại II (2014).
- 01/01/2021: Chính thức trở thành Thành phố Phú Quốc (tỉnh Kiên Giang).
- 01/07/2025: Sáp nhập tỉnh Kiên Giang & An Giang thành tỉnh An Giang mới; chuyển mô hình thành Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang.
- 2026: Định hướng phát triển Đặc khu Phú Quốc thành trung tâm du lịch – dịch vụ quốc tế.
6. Cẩm Nang Khám Phá Văn Hóa – Lịch Sử Phú Quốc Dành Cho Du Khách
Để chuyến đi không chỉ là những bức ảnh check-in đơn thuần, hãy lồng ghép các điểm đến lịch sử vào hành trình của bạn:
- Tuyến đường tâm linh & lịch sử tại Bắc – Trung Đảo: Ghé thăm Đình thần Nguyễn Trung Trực Phú Quốc ở Gành Dầu để thắp hương tưởng niệm vị anh hùng dân tộc, ghé Dinh Cậu – Dinh Bà tại Dương Đông nghe câu chuyện tín ngưỡng ngư dân đi biển.
- Tuyến đường lịch sử Nam Đảo: Dành nửa ngày tham quan di tích Trại giam tù binh, sau đó ghé thăm Miếu Hoàng Tử Phú Quốc (Miếu Cậu) thờ hoàng tử Cảnh và vết tích giếng tiên tại Nam Đảo.
- Trải nghiệm ẩm thực truyền thống: Thử hương vị Nước mắm Phú Quốc nhà thùng truyền thống có lịch sử hơn 200 năm ủ chượp từ cá cơm tươi.
7. Kết Luận & Gợi Ý Hành Trình Du Lịch
Lịch sử Phú Quốc là minh chứng cho tinh thần kiên cường khai sơn phá thạch của bao thế hệ tiền nhân. Từ một hòn đảo hoang vắng, Phú Quốc hôm nay đã vươn mình mạnh mẽ thành Đặc khu Phú Quốc, một biểu tượng du lịch rực rỡ của tỉnh An Giang và cả nước.
Nếu bạn đang lên kế hoạch khám phá trọn vẹn vẻ đẹp thiên nhiên lẫn dòng chảy lịch sử của Đảo Ngọc, hãy bỏ túi ngay những kinh nghiệm hữu ích từ Du lịch Phú Quốc. Đừng quên trải nghiệm các tuyến tham quan biển đảo đặc sắc như Tour 3 đảo Phú Quốc, trải nghiệm Tour đi bộ dưới biển Phú Quốc hoặc săn deal Vé cáp treo Hòn Thơm giá tốt để cảm nhận trọn vẹn sự phát triển kỳ diệu của vùng đất này!
8. Hỏi Đáp Thực Tế Về Lịch Sử Phú Quốc
Phú Quốc có lịch sử bao nhiêu năm?
Nếu xét về mặt khảo cổ học, dấu tích cư dân cổ trên đảo thuộc không gian văn hóa Óc Eo đã có từ hơn 1.500 - 2.000 năm trước. Mốc chính thức được triều đình phong kiến Việt Nam ghi nhận địa bạ quản lý hành chính là năm 1836 dưới thời vua Minh Mạng.
Vì sao trước đây Phú Quốc từng có tên gọi là Koh Tral?
Khi Mạc Cửu đến khai phá vào cuối thế kỷ XVII, ông cùng dòng người Việt - Hoa định cư đã gọi tên đảo là Phú Quốc với mong muốn vùng đất luôn giàu có, trù phú. Trong tất cả các văn bản hành chính chính thức của triều Nguyễn từ thế kỷ XIX trở đi, tên gọi duy nhất được công nhận là Phú Quốc.
Đặc khu Phú Quốc hiện nay thuộc tỉnh nào?
Do Quốc hội ban hành Nghị quyết số 202/2025/QH15 sáp nhập toàn bộ tỉnh Kiên Giang và tỉnh An Giang thành tỉnh An Giang mới. Sau đó, Nghị quyết 1654/NQ-UBTVQH15 đã tổ chức thành phố Phú Quốc cũ thành Đặc khu Phú Quốc thuộc tỉnh An Giang.
Mạc Cửu có vai trò gì trong lịch sử hình thành Phú Quốc?
Ông đã lập ra 7 thương điểm sầm uất trên vùng biển Tây Nam, trong đó Phú Quốc là một mắt xích giao thương quan trọng. Nhìn xa trông rộng, ông đã dâng toàn bộ vùng đất này cho Chúa Nguyễn (1708 - 1724), đưa Phú Quốc chính thức sáp nhập vào lãnh thổ Đại Việt.
Tờ địa bạ Phú Quốc năm 1836 có ý nghĩa lịch sử như thế nào?
Tờ địa bạ ghi nhận tổng Phú Quốc có 10 thôn, thuộc huyện Hà Châu, tỉnh Hà Tiên. Đây là bằng chứng lịch sử - pháp lý đắt giá nhất chứng minh việc quản lý đất đai và dân cư bài bản của nhà nước phong kiến Việt Nam đối với đảo.
Trại giam tù binh Phú Quốc (Nhà tù Phú Quốc) được xây dựng khi nào?
Đây từng là trại giam tù binh chiến tranh lớn nhất miền Nam Việt Nam, giam giữ hơn 40.000 tù nhân chính trị và chiến sĩ cách mạng. Hiện nay, đây là Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt, mở cửa hàng ngày cho du khách tham quan miễn phí.
Sự khác biệt giữa Đặc khu Phú Quốc và Đặc khu Thổ Châu là gì?
Trước năm 2025, Thổ Châu là một xã thuộc thành phố Phú Quốc. Từ ngày 01/07/2025, do vị trí địa lý xa xôi và tầm quan trọng đặc biệt về quốc phòng - an ninh vùng biển biên giới, Thổ Châu được tách thành Đặc khu Thổ Châu riêng biệt thuộc tỉnh An Giang.
Đi du lịch Phú Quốc hiện nay nên ghé thăm những di tích lịch sử nào?
Nên sắp xếp đi Nhà tù Phú Quốc vào buổi sáng kết hợp tham quan Nam Đảo. Thắp hương tại Đình thần Nguyễn Trung Trực (Gành Dầu) khi kết hợp đi tour Bắc Đảo để nghe truyền thuyết đánh Pháp kiên cường của vị anh hùng dân tộc.
